Μεταξύ των δεκαετιών του '70 και '80, 560.000 τόνοι βιομηχανικών τοξικών αποβλήτων αποθηκεύτηκαν παράνομα σ' ένα νησί στην Θάλασσα Σέτο. Δεκαετίες αργότερα, το ίδιο νησί φιλοξενεί ένα από τα πιο εξαιρετικά μουσεία τέχνης στον κόσμο. Η ιστορία αυτών των νησιών είναι το σημερινό blog post. Πώς η τέχνη μπορεί να γίνει αφορμή για αναγέννηση.
Στις 27 Μαρτίου 2026, πήραμε το φέρι των 9:52 από το λιμάνι Uno προς τη Ναοσίμα.
Το Υπόβαθρο
Τα νησιά αδειάζαν εδώ και δεκαετίες. Οι νέοι έφευγαν για τις πόλεις. Το ψάρεμα κατέρρευσε και τελικά στα νησιά απέμεναν ηλικιωμένοι κάτοικοι.
Ο Soichiro Fukutake, πρόεδρος της Benesse Corporation, μεγάλωσε κοντά σ' αυτά τα νερά. Η απάντησή του στην οικολογική αυτή καταστροφή δεν ήταν φιλανθρωπία ούτε βιομηχανία — ήταν τέχνη. Σύγχρονη τέχνη παγκόσμιου επιπέδου, τοποθετημένη μέσα και γύρω από τα χωριά, σχεδιασμένη από τον Tadao Ando — αυτοδίδακτο αρχιτέκτονα από την Οσάκα που χτίζει με ακατέργαστο σκυρόδεμα και φυσικό φως. Ο στόχος δεν ήταν να δημιουργηθεί ένα τουριστικό αξιοθέατο αλλά να δώσει στα νησιά έναν λόγο ύπαρξης.
Το project του λειτούργησε, εν μέρει. Περίπου 500 νέοι κάτοικοι μετακόμισαν μόνιμα στη Ναοσίμα τα τελευταία χρόνια. Αλλά η τάση για αλλαγή είναι ορατή. Επισκέπτες από όλο τον κόσμο έρχονται στα νησιά για να βιώσουν την μοναδική αίσθηση ότι περπατάς σε γειτονιές, όχι σε γκαλερί. Και ότι η τέχνη είναι παντού.
Πρώτη Μέρα — Ναοσίμα
Σκοπεύαμε να νοικιάσουμε ηλεκτρικά ποδήλατα στο λιμάνι Miyanoura, αλλά φτάσαμε τελευταία στιγμή και δεν υπήρχαν διαθέσιμα. Περπατήσαμε λοιπόν. Αποδείχτηκε η καλύτερη επιλογή — η Ναοσίμα είναι μικρότερη απ' ό,τι δείχνει ο χάρτης και με τα πόδια προσέχεις περισσότερα. Υπάρχει επίσης λεωφορείο που συνδέει τις κύριες περιοχές, αλλά δεν το χρειαστήκαμε ποτέ. Περπατήσαμε μέχρι τη Honmura, ένα ψαροχώρι όπου επτά εγκαταλελειμμένα σπίτια έχουν γίνει μόνιμες εγκαταστάσεις τέχνης. Το Art House Project. Αγοράσαμε το ενιαίο εισιτήριο online και ξεκινήσαμε τα σοκάκια.
Οι εγκαταστάσεις ήταν ήσυχες και πολύ ιδιαίτερες. Στο Go'o Shrine, μια γυάλινη σκάλα κατεβαίνει υπόγεια κάτω από λειτουργικό σιντοϊστικό ναό. Τη σχεδίασε ο Hiroshi Sugimoto — συμβολίζει την μετάβαση από τον κόσμο του ορατού στον κόσμο του αοράτου. Μια δίοδος ανάμεσα στον πάνω και στον κάτω κόσμο. Στην έξοδο υπάρχει μια μικρή χαραμάδα που δημιουργεί ένα μοναδικό κάδρο στον έξω κόσμο.
Στο Gokaisho, ο Yoshihiro Suda γέμισε ένα δωμάτιο με τατάμι με χειροποίητα σκαλιστά ξύλινα λουλούδια καμέλιας. Από το παράθυρο, ένας κήπος με αληθινές καμέλιες. Ο καλλιτέχνης σε καλούσε να αναρωτηθείς τη διαφορά μεταξύ φυσικού και τεχνητού. Το τεχνητό ήταν εξαιρετικό, αλλά κάτι του έλειπε. Μια τόσο απλή ιδέα αλλά τόσο καλά εκτελεσμένη μέσα από την τέχνη.
Στην συνέχεια περπατήσαμε γύρω από το νησί προς την περιοχή Benesse για την προγραμματισμένη επίσκεψή μας στο Chichu Art Museum. Ο Tadao Ando το έχτισε εξ ολοκλήρου υπόγεια για να μη διαταράξει το τοπίο. Μέσα υπάρχουν μόνο τρεις καλλιτέχνες: ο Claude Monet, ο James Turrell και ο Walter De Maria.
Η αίθουσα Monet είναι ο λόγος που υπάρχει το μουσείο. Πέντε πίνακες με Νούφαρα σ' ένα λευκό δωμάτιο χωρίς γωνίες. Κανένα τεχνητό φως. Βγάλαμε τα παπούτσια στην είσοδο και σταθήκαμε σε λευκά μαρμάρινα πλακίδια. Φυσικό φως χυνόταν από ανοίγματα στην οροφή. Οι πίνακες άλλαζαν μαζί με τα σύννεφα. Οι υπόλοιποι επισκέπτες κινούνταν αργά ή στέκονταν ακίνητοι. Κανείς δεν μιλούσε. Οι πίνακες αλλάζανε μορφή όσο τους παρατηρούσες.
Οι εγκαταστάσεις δεν αντικατέστησαν την ταυτότητα των νησιών. Τους έδωσαν μια καινούργια — ή ίσως επέστρεψαν μια παλιά.
Περπατήσαμε γύρω από το νησί για άλλη μια ώρα, βγάλαμε φωτογραφίες στην κίτρινη κολοκύθα, καθίσαμε σ' ένα παγκάκι κοντά στην προβλήτα. Αργά το απόγευμα, οι ημερήσιοι επισκέπτες είχαν αρχίσει να αραιώνουν. Οι δρόμοι ησύχασαν. Πήραμε το απογευματινό φέρι πίσω στο Uno, βλέποντας τη Ναοσίμα να μικραίνει πάνω από ήρεμα νερά.
Δεύτερη Μέρα — Τεσίμα
Το επόμενο πρωί πήραμε πάλι το γρήγορο πλοίο από το λιμάνι Uno, αυτή τη φορά για την Τεσίμα.
Στο λιμάνι Ieura στην Τεσίμα, νοικιάσαμε αμέσως ηλεκτρικά ποδήλατα τα οποία μπορείς να κλείσεις online. Το νησί είναι απότομο και πράσινο. Χωρίς ηλεκτρική υποβοήθηση, οι ανηφόρες θα ήταν κουραστικές.
Πρώτος σταθμός το "Beyond the Border — Prayer" του Lin Shuen-Long. Σε μια παραλία, 197 παιδικά αγάλματα στέκονται στην υγρή άμμο — ένα για κάθε χώρα του κόσμου. Κάθε φιγούρα κοιτάζει προς την πρωτεύουσα της χώρας της, με συντεταγμένες και απόσταση χαραγμένες στη βάση. Γέρνουν ελαφρά μπροστά, με τα χέρια πιεσμένα στο στήθος. Περπατήσαμε ανάμεσά τους με πυξίδα, διαβάζοντας τους αριθμούς, ψάχνοντας την Ελλάδα. Πήρε ώρα αλλά τελικά την βρήκαμε.
Από εκεί κάναμε ποδήλατο μέχρι το Teshima Art Museum. Ανηφορικοί δρόμοι, πέτρινοι τοίχοι και καθόλου κίνηση. Η διαδρομή ήταν μισή επίσκεψη από μόνη της και σε έβαζε στο mood για αυτό που θα ακολουθούσε.
Το μουσείο είναι ένα λευκό τσιμεντένιο κέλυφος σε σχήμα σταγόνας, σχεδιασμένο από τον Ryue Nishizawa. Δύο οβάλ ανοίγματα στην οροφή αφήνουν να μπαίνει ουρανός, αέρας, έντομα, βροχή. Μέσα, η καλλιτέχνιδα Rei Naito δημιούργησε κάτι σχεδόν αόρατο. Νερό αναδύεται από μικροσκοπικές τρύπες στο γυαλισμένο τσιμεντένιο δάπεδο. Οι σταγόνες κινούνται, ενώνονται, χωρίζουν, ταξιδεύουν σε λεπτές γραμμές κατά μήκος της επιφάνειας. Βγάλαμε τα παπούτσια και καθίσαμε στο πάτωμα. Απαγορεύονται οι φωτογραφίες. Δεν επιτρέπεται ομιλία. Παρακολουθήσαμε νερό να κινείται για πάνω από μία ώρα. Άλλοι επισκέπτες κάθονταν διάσπαρτοι στον χώρο, ο καθένας στη δική του σιωπή. Αέρας ερχόταν από την οροφή. Ένας χώρος τόσο μοναδικός και παράλληλα τόσο δύσκολο να περιγράψεις την εμπειρία μέσα από λέξεις.
Ησυχία
Επισκεφτήκαμε σε χρονιά χωρίς Τριενάλε. Το επόμενο φεστιβάλ είναι το 2028, οπότε τα νησιά δεν ήταν γεμάτα κόσμο. Σε αρκετά σημεία κατά τη διάρκεια των δύο ημερών, ήμασταν μόνοι — σε μονοπάτια, σε χωριά, μπροστά στη θάλασσα.
Αυτό που μας έμεινε δεν ήταν κάποιο συγκεκριμένο έργο τέχνης. Ήταν η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τον τόπο. Οι εγκαταστάσεις δεν αντικατέστησαν την ταυτότητα των νησιών. Τους έδωσαν μια καινούργια, ή ίσως επέστρεψαν μια παλιά — έναν λόγο να τα παρατηρήσεις προσεκτικά. Η ζωή έχει επανέλθει και έχει επανέλθει τόσο μοναδικά.
Στο βραδινό φέρι πίσω στο Uno, ήμασταν γεμάτοι — από εικόνες, από σιωπή, από εκείνο το είδος κούρασης που έρχεται όταν κοιτάς και παρατηρείς όλη την μέρα. Πίσω στο Uno, βρήκαμε ένα ήσυχο μέρος για δείπνο, κοιμηθήκαμε νωρίς, και το επόμενο πρωί πήραμε το τρένο για τη Χιροσίμα.
